Vụt sáng thành chuyên gia nhờ AI: lợi hay họa?

[Nhung Phan]

AI khiến ai cũng thành chuyên gia trong vài giây, nhưng điều đó có thực sự tốt? Nếu bạn có thể dùng AI để “bóc phốt” cả giám đốc chuỗi cung ứng 20 năm kinh nghiệm ngay trong một cuộc họp, thì liệu doanh nghiệp còn cần chuyên gia thực thụ không? Câu hỏi này có thể sẽ đến rất nhanh… và gay gắt.

Tác giả vừa dự một buổi họp, và đúng như bạn tưởng tượng, điều bất ngờ không đến từ bộ phận sáng tạo mà lại là… giám đốc tài chính (CFO). Ông ấy dùng AI không chỉ để tối ưu xử lý rác thải mà còn đề xuất luôn một chiến dịch quảng cáo, cái việc vốn là “lãnh địa” của giám đốc marketing (CMO).

Cái hay nằm ở đây: ông không chỉ hỏi ChatGPT cho vui mà còn cung cấp đầy đủ chiến lược thương hiệu, yêu cầu nó soi lại ý tưởng theo tiêu chí nội bộ và cả góc nhìn bên ngoài. Kết quả là, AI đã “bóc” những điểm yếu mà ngay cả phòng marketing cũng chưa nhận ra. Vị CMO có phần mất mặt, còn CFO thì khẳng định được trực giác bằng những lập luận sắc bén, có phần nhờ cả… bằng Thạc sĩ Luật (LLM) của mình.

Sự dân chủ hóa chuyên môn: khi ai cũng có thể “phán” như chuyên gia. Câu chuyện này không chỉ là một tình huống thú vị. Nó đại diện cho xu hướng lớn: AI đang trao quyền cho những người không chuyên để đặt câu hỏi, thách thức, thậm chí vượt qua những chuyên gia kỳ cựu trong lĩnh vực của họ. Nói vui, là giờ đây “phòng trưng bày đậu phộng” cũng có thể “ném” chính xác.

Ví dụ, một trưởng phòng nhân sự có thể, chỉ trong vài phút tra cứu với AI, phản biện kế hoạch hậu cần của người làm chuỗi cung ứng suốt 20 năm. Và không phải chỉ là “cảm tính”, mà bằng lập luận sắc bén và thông tin tổng hợp từ toàn bộ Internet.

Tình trạng này dẫn đến hai mặt: lợi ích và rủi ro.

Khi “thiên tài tức thì” mang lại điều tốt​

1. Phá vỡ tư duy nhóm
AI giống như một chiếc “búa tạ” đánh vào sự đồng thuận mù quáng trong các cuộc họp. Nó đưa ra những câu hỏi khó, khác biệt, giúp thoát khỏi tư duy lối mòn mà nhiều nhóm hay mắc phải.

2. Tăng tốc phản biện
Thay vì chờ họp sau, gửi email, họp tiếp, phản hồi… AI giúp bạn phản biện ngay tại chỗ. Điều đó khiến thông tin nóng hổi được xử lý tức thời, giữ nguyên tính khẩn cấp.

3. Hiểu biết liên phòng ban mạnh mẽ hơn
Khi tài chính hiểu hơn về thương hiệu, kỹ thuật hiểu hơn về sales, và tất cả đều có khả năng đặt câu hỏi thông minh nhờ AI, sự thấu hiểu lẫn nhau và tinh thần hợp tác sẽ tăng lên rõ rệt.

Nhưng "thiên tài tức thì" cũng dễ gây họa​

1. Tự tin ảo, thiếu chiều sâu
Không khó để AI khiến bạn trông như chuyên gia. Nhưng không đồng nghĩa với việc bạn là chuyên gia. Thấu hiểu thật sự cần thời gian và trải nghiệm, còn AI chỉ cho bạn một lớp kiến thức bề mặt.

2. Làm mờ vai trò chuyên gia thực thụ
AI có thể khiến mọi lời khuyên trông ngang bằng nhau. Nếu lãnh đạo không phân biệt được đâu là trực giác chuyên sâu, đâu là thông tin AI tổng hợp, thì sự tin tưởng vào chuyên gia có thể sụp đổ.

3. Gây hỗn loạn trong điều hành
Nếu ai cũng có thể đưa ra ý kiến, ai cũng “đúng”, thì ai sẽ chịu trách nhiệm? Mất định hướng, ưu tiên bị chia nhỏ, các nhóm sẽ vất vả đối phó với những đề xuất thiếu gắn kết và không rõ ai dẫn dắt.

Vậy cần làm gì để kiểm soát cơn bão “thiên tài AI”?​

Đừng để AI làm bạn lú. Lãnh đạo cần xây dựng nguyên tắc rõ ràng: lúc nào nên mở cửa cho AI phản biện, và lúc nào cần nghe người có kinh nghiệm. Không ai cấm trưởng phòng nhân sự góp ý về chuỗi cung ứng, nhưng hãy để họ hỏi đúng câu hỏi, đúng lúc và đúng vai trò.

Khuyến khích giao thoa, nhưng phải có bộ lọc. Giống như một cuộc thi hackathon, ý tưởng táo bạo cần đi kèm với sự kiểm chứng của chuyên gia. Đó là cách để kết hợp được tốc độ và chiều sâu.

Dân chủ hóa kiến thức là điều tốt, nếu chúng ta đủ khiêm tốn để học hỏi lẫn nhau, và đủ tỉnh táo để phân biệt đâu là hiểu biết thật, đâu là chỉ “nghe nói”. (inc.com)