Vì sao Mỹ phải mua động cơ tên lửa của Nga dù từng là bá chủ không gian?

[ThanhDat]

Là một trong những cường quốc hàng đầu thế giới, Mỹ đã khẳng định vị thế vượt trội trong lĩnh vực thám hiểm không gian từ sau chương trình Apollo vào thập niên 1960. Với việc phát triển thành công tàu con thoi, Mỹ từng dẫn đầu công nghệ hàng không vũ trụ, khiến các nước khác khó có thể bắt kịp. Tuy nhiên, sau Chiến tranh Lạnh, điều bất ngờ là Mỹ lại bắt đầu hợp tác với Nga trong lĩnh vực này, thậm chí mua cả động cơ tên lửa Nga để làm hệ thống đẩy chính cho các phương tiện phóng.

Dù từng có ý kiến phản đối gay gắt cho rằng việc phụ thuộc vào động cơ Nga là điều đáng xấu hổ, Mỹ vẫn tiếp tục sử dụng công nghệ này do chịu áp lực về chi phí và thiếu hụt nhân lực chất lượng cao. Điều này đặt ra câu hỏi lớn: Vì sao một siêu cường công nghệ như Mỹ lại phải phụ thuộc vào Nga trong lĩnh vực cốt lõi như vậy?

Sau Thế chiến II, cả Mỹ và Liên Xô đều tiếp cận được công nghệ tên lửa của Đức. Liên Xô đi trước khi phóng thành công vệ tinh nhân tạo đầu tiên vào năm 1957, khiến Mỹ bị động và chịu nhiều chỉ trích. Đáp lại, Tổng thống Kennedy năm 1961 cam kết giành lại vị trí dẫn đầu, dẫn đến việc thành lập NASA và đẩy mạnh phát triển công nghệ vũ trụ.

Nhờ nguồn lực quốc gia mạnh, Mỹ vượt lên với các đột phá lớn như tên lửa đẩy Saturn V do von Braun thiết kế, có lực đẩy 690 tấn và động cơ hydro-oxy mạnh nhất lúc bấy giờ là SSME của tàu con thoi. Tuy nhiên, chương trình không gian Mỹ lại ngốn quá nhiều ngân sách, gây lãng phí. Một quả tên lửa Saturn V tiêu tốn bằng chi phí đóng một tàu sân bay hạt nhân. Khi Chiến tranh Lạnh kết thúc, Mỹ nhận ra mô hình đầu tư này không còn bền vững, buộc phải cắt giảm ngân sách và tìm giải pháp tiết kiệm hơn.

Cơ hội từ Nga và bài học cho Trung Quốc​

Đầu những năm 1990, Mỹ nhận thấy Nga đang suy yếu kinh tế và cần ngoại tệ. Năm 1997, hai nước ký thỏa thuận trị giá 1 tỷ USD (khoảng 25.500 tỷ VNĐ) để mua 101 động cơ RD-180. Nhờ công nghệ này, tên lửa Atlas V đạt hiệu suất cao hơn và chi phí thấp hơn so với Delta IV của Boeing.

Mặc dù Mỹ từng sản xuất được động cơ F1 với lực đẩy 690 tấn, họ vẫn chọn RD-180 vì loại động cơ này dùng công nghệ đốt cháy khí lỏng hiện đại, cải thiện hiệu suất rõ rệt. RD-180 là bản nâng cấp của RD-170 (lực đẩy 740 tấn) – động cơ lớn nhất thế giới lúc đó. Sau khi tối ưu hóa thiết kế và cải thiện hiệu suất, Nga đã tạo ra RD-180 với chu trình đốt cháy giai đoạn áp suất cao vượt trội.

Tuy nhiên, việc phụ thuộc công nghệ Nga khiến nhiều chuyên gia Mỹ lo ngại. Dù từng đề xuất chuyển sản xuất RD-180 về Mỹ, các nỗ lực sao chép đều thất bại. Động cơ BE-4 do Blue Origin và United Launch Alliance phát triển đã nhiều lần thử nghiệm không thành công, khiến Mỹ tiếp tục lệ thuộc vào công nghệ Nga trong nhiều năm sau.

Nguyên nhân là do Mỹ trước đây từ bỏ công nghệ đốt cháy giàu oxy, làm chậm tiến độ phát triển. Bên cạnh đó, đầu tư quá nhiều cho quốc phòng trong Chiến tranh Lạnh khiến nguồn nhân lực trong lĩnh vực hàng không vũ trụ mất cân đối. Chính sách kiểm soát nhân tài nước ngoài, điển hình là thời kỳ chủ nghĩa McCarthy, khiến nhiều nhà khoa học như Qian Xuesen phải rời Mỹ, gây tổn thất lớn cho ngành.

Trung Quốc cũng từng gặp hoàn cảnh tương tự. Những năm 1980, nước này hợp tác với Mỹ để phát triển hàng không dân dụng nhưng thất bại do sự thay đổi chính sách đột ngột từ Mỹ. Trung Quốc mất hàng tỷ đô la và 14 năm. Kể từ đó, họ tập trung phát triển công nghệ nội địa, nổi bật là dự án “hai quả bom và một vệ tinh” – thể hiện quyết tâm làm chủ công nghệ lõi.

Bài học từ RD-180 rất rõ ràng: Trong một thế giới nhiều biến động, công nghệ lõi phải do chính mình làm chủ. Dù tốn kém, một quốc gia không thể phó thác năng lực cốt lõi vào tay nước ngoài nếu không muốn bị kiểm soát vào thời điểm then chốt.