Mỏ đất hiếm siêu khổng lồ ở Mông Cổ khiến Mỹ và Trung Quốc cạnh tranh quyết liệt nhưng tại sao vẫn chưa ai khai thác được?

[Mr Bens]

Vào tháng 2 năm 2023, Mông Cổ phát hiện một mỏ đất hiếm tại Khotgor, tỉnh Nam Gobi với trữ lượng lên tới 275 triệu tấn. Con số này vượt hơn gấp đôi trữ lượng đất hiếm toàn cầu, vốn chỉ khoảng 120 triệu tấn. Tin tức này khiến chính phủ Hoa Kỳ và Mông Cổ hào hứng với cơ hội kinh tế tiềm năng. Tuy nhiên, mọi chuyện không hề đơn giản.

Khó khăn địa lý và vận chuyển quặng​

Mông Cổ là quốc gia không giáp biển, nằm giữa Trung Quốc và Nga. Nếu muốn xuất khẩu đất hiếm, nước này chỉ có hai lựa chọn: đi về phía nam qua các cảng Trung Quốc hoặc đi về phía bắc qua Đường sắt xuyên Siberia ở Nga. Nga đã từ chối mở tuyến cho quặng đất hiếm, trong khi Trung Quốc kiểm soát nghiêm ngặt các cửa khẩu. Thiết bị quang phổ laser tại biên giới có thể phát hiện độ tinh khiết của đất hiếm với sai số 0,01%. Ngay cả các nỗ lực buôn lậu từ nước ngoài cũng dễ bị phát hiện.

Mông Cổ từng đề xuất đổi 400 km2 lãnh thổ lấy một hành lang dẫn đến Kazakhstan, nhưng kế hoạch này không thể thực hiện. 85% thương mại quốc tế của Mông Cổ phụ thuộc vào Trung Quốc, khiến mọi nỗ lực tránh Trung Quốc trở nên kém hiệu quả. Khoáng sản đất hiếm vì vậy bị mắc kẹt ngay trong biên giới trước cả khi khai thác.

Thách thức công nghệ và thị trường​

Ngay cả khi quặng có thể xuất khẩu, giá trị thực sự nằm ở khả năng tinh chế các nguyên tố đất hiếm với độ tinh khiết cao. Hiện hơn 90% công suất tinh chế toàn cầu nằm ở Trung Quốc, tạo ra lợi thế kiểm soát gần như tuyệt đối. Mỏ Mountain Pass của Hoa Kỳ cũng phải gửi quặng sang Trung Quốc để chế biến.

Trên toàn cầu, hơn 6.700 bằng sáng chế liên quan đến đất hiếm còn hiệu lực, trong đó 68% là công nghệ tách lõi và 18 công nghệ trọng điểm nằm trong danh sách cấm xuất khẩu của Trung Quốc. Người Mông Cổ hiện 95% phụ thuộc vào công nghệ của Trung Quốc. Nỗ lực tự phát triển dẫn đến sản phẩm giảm chất lượng và tuổi thọ thiết bị thấp.

Hoa Kỳ từng đầu tư 258 triệu USD (tương đương 6.600 tỷ VNĐ) để xây dựng nhà máy chế biến tại Texas, nhưng dự án gặp phản đối môi trường. Sản lượng nhà máy Mỹ rất nhỏ, chỉ 10 tấn/năm, trong khi dây chuyền Trung Quốc có thể sản xuất gấp 200 lần. Sự chênh lệch công nghệ khiến giá trị khoáng sản Khotgor gần như vô dụng nếu không có hợp tác.

Ngoại giao và lựa chọn hợp tác​

Mông Cổ đặt hy vọng vào chiến lược "láng giềng thứ ba", tìm kiếm hỗ trợ từ các cường quốc như Hoa Kỳ để cân bằng áp lực Trung Quốc và Nga. Tháng 6 năm 2023, Hoa Kỳ và Mông Cổ ký thỏa thuận phát triển mỏ Khotgor, kết hợp viện trợ kinh tế và tập trận quân sự. Tuy nhiên, các hạn chế về vận chuyển và công nghệ vẫn không thể giải quyết.

Cuối cùng, Mông Cổ chọn hợp tác với Trung Quốc, nhận ra rằng ảo tưởng về giải pháp ngoại giao đơn giản không khả thi. Trung Quốc nắm toàn bộ chuỗi công nghiệp đất hiếm, kiểm soát xuất khẩu và giá cả toàn cầu. Việc khai thác mỏ Khotgor trong ngắn hạn vẫn gặp nhiều rào cản, bất chấp tiềm năng khổng lồ. (Sohu)