Trong thời đại số, không gian mạng trở thành một phần không thể thiếu trong đời sống hàng ngày của người Việt, đặc biệt là trẻ em. Tuy nhiên, theo thống kê gần đây, có tới 40% trẻ em từ 8 đến 12 tuổi ở Việt Nam dành hơn 4 tiếng mỗi ngày tiếp xúc với màn hình thiết bị số từ điện thoại, máy tính bảng cho tới tivi kết nối Internet. Điều này đặt ra những nghi vấn cấp thiết về chất lượng nội dung mà trẻ em tiếp cận trên các nền tảng trực tuyến.
Khởi nguồn lo ngại: Khi “giải trí” trở thành rủi ro
Mạng xã hội và các ứng dụng chia sẻ video như YouTube, TikTok, Facebook… đều sử dụng thuật toán đề xuất nội dung để giữ người xem ở lại lâu hơn. Nhưng chính cơ chế này đã vô tình đưa tới tay trẻ em những video chứa hình ảnh bạo lực, kinh dị, thậm chí nội dung vượt xa độ tuổi của các em. Những nội dung này không chỉ xuất hiện đơn lẻ, mà đôi khi xuất hiện lặp lại gần nhau trong một “chuỗi phát” khiến trẻ cuốn vào vòng xem không ngừng nghỉ.
Các gia đình chia sẻ nhiều trải nghiệm lo lắng: dù đã sử dụng bộ lọc nội dung dành cho trẻ em, hoặc thiết lập giới hạn xem, trẻ vẫn có thể thấy những video không phù hợp ngay trong tầm kiểm soát của người lớn. Một phụ huynh tại Hà Nội kể lại rằng chỉ trong vài phút rời mắt khỏi màn hình, trẻ đã tự động chuyển sang nội dung “lạ” và phù hợp rõ ràng với độ tuổi.
Không chỉ ảnh hưởng tới cảm xúc tức thời, theo các chuyên gia tâm thần, việc tiếp xúc thường xuyên với nội dung bạo lực có thể tác động trực tiếp tới phát triển tâm lý và hành vi của trẻ.
Hệ quả sức khỏe tâm thần: Không chỉ là “xem một chút”
Tại Viện Sức khỏe Tâm thần, Bệnh viện Bạch Mai, các bác sĩ ghi nhận nhiều trường hợp trẻ em và thanh thiếu niên đến khám với biểu hiện như bồn chồn, mất tập trung, rối loạn giấc ngủ, thậm chí hành vi bất thường. Trong một số trường hợp, nguyên nhân được xác định có liên quan tới việc tiếp xúc lặp đi lặp lại với nội dung video bạo lực, kinh dị trên mạng.
Bác sĩ chuyên khoa II Bùi Hồng Bảo Ngọc cho biết sau khi thực hiện đánh giá tâm lý, không ít trẻ có biểu hiện lo âu cao, sợ hãi kéo dài và phản ứng hành vi mạnh mẽ hơn so với độ tuổi. Điều này xuất phát từ cơ chế học hỏi bắt chước ở trẻ nhỏ – đặc biệt với những hành vi bạo lực “hấp dẫn” về mặt hình ảnh nhưng lại hoàn toàn thiếu bối cảnh để các em hiểu đúng–sai.
Bác sĩ chuyên khoa II Bùi Hồng Bảo Ngọc cho biết sau khi thực hiện đánh giá tâm lý, không ít trẻ có biểu hiện lo âu cao, sợ hãi kéo dài và phản ứng hành vi mạnh mẽ hơn so với độ tuổi. Điều này xuất phát từ cơ chế học hỏi bắt chước ở trẻ nhỏ – đặc biệt với những hành vi bạo lực “hấp dẫn” về mặt hình ảnh nhưng lại hoàn toàn thiếu bối cảnh để các em hiểu đúng–sai.
Tại sao nội dung xấu vẫn xuất hiện?
Thuật toán của các nền tảng mạng xã hội được thiết kế để giữ người xem ở lại càng lâu càng tốt. Chỉ cần một video thu hút sự chú ý – dù là bạo lực – thuật toán có thể tự động đề xuất những video tương tự, dẫn tới việc trẻ tiếp xúc nhiều hơn với nội dung không phù hợp.
Chuyên gia truyền thông văn hóa Nguyễn Đình Thành lý giải rằng trẻ em vốn hiếu kỳ, dễ bị thu hút bởi màu sắc và chuyển động nhanh, điều này vô tình khiến thuật toán hiểu nhầm “nội dung này phù hợp” và tiếp tục đề xuất thêm.
Chuyên gia truyền thông văn hóa Nguyễn Đình Thành lý giải rằng trẻ em vốn hiếu kỳ, dễ bị thu hút bởi màu sắc và chuyển động nhanh, điều này vô tình khiến thuật toán hiểu nhầm “nội dung này phù hợp” và tiếp tục đề xuất thêm.
Giải pháp từ gia đình và nhà trường
Trước thực trạng này, việc bảo vệ trẻ em trên không gian mạng không thể chỉ trông chờ vào nền tảng số. Các chuyên gia và nhà giáo dục đều nhấn mạnh vai trò của gia đình và môi trường học đường trong việc định hướng và trang bị kỹ năng sống số cho trẻ.
Tại một số trường học ở Hà Nội, chương trình giáo dục kỹ năng sống số đã được triển khai để:
Tại một số trường học ở Hà Nội, chương trình giáo dục kỹ năng sống số đã được triển khai để:
- Giúp học sinh nhận biết nội dung phù hợp và biết từ chối nội dung không phù hợp.
- Hướng dẫn trẻ lựa chọn ứng dụng, video theo độ tuổi.
- Trang bị kỹ năng để trẻ không tùy tiện bấm vào đường link lạ hoặc chia sẻ thông tin cá nhân không an toàn.
Học sinh tham gia các lớp học này cho biết các em cảm thấy tự tin hơn khi sử dụng Internet và hiểu rõ hơn cách giữ an toàn cho chính mình.
Muốn không gian mạng an toàn – Cần nỗ lực toàn diện
Không gian mạng mang lại vô số lợi ích nhưng cũng chứa nhiều rủi ro, đặc biệt với trẻ em – nhóm đối tượng dễ bị ảnh hưởng nhất. Việc tiếp xúc với nội dung bạo lực hay kinh dị không chỉ đơn thuần là “xem vài video”, mà có thể để lại dấu ấn sâu sắc lên sức khỏe tâm thần, hành vi và cách nhìn nhận thế giới của trẻ.
Giải pháp không chỉ đến từ các nền tảng công nghệ mà còn cần sự đồng hành chặt chẽ của gia đình, nhà trường và xã hội, nhằm xây dựng môi trường số lành mạnh, an toàn cho mọi lứa tuổi, đặc biệt là những người dùng nhỏ tuổi nhất.
Giải pháp không chỉ đến từ các nền tảng công nghệ mà còn cần sự đồng hành chặt chẽ của gia đình, nhà trường và xã hội, nhằm xây dựng môi trường số lành mạnh, an toàn cho mọi lứa tuổi, đặc biệt là những người dùng nhỏ tuổi nhất.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview