Một xu hướng mới ở thị trường đồ chơi trẻ em đang dấy lên những lo ngại chung cho cộng đồng, đồ chơi trí tuệ nhân tạo (AI) hiện diện khắp nơi trong phòng ngủ, phòng chơi vài, thậm chí trong các cuộc tương tác hàng ngày của trẻ nhỏ. Những món đồ chơi này hứa hẹn giáo dục thông minh, giao tiếp tự nhiên và trải nghiệm tương tác chưa từng có nhưng đồng thời cũng là những thiết bị có khả năng lắng nghe, ghi nhận và lưu trữ dữ liệu về trẻ, điều mà không phải phụ huynh nào cũng nhận thức đầy đủ trước khi đưa vào không gian sống của con mình.
“Búp bê biết nói”, nhưng cũng… biết “theo dõi”?
Các sản phẩm đồ chơi trang bị AI từ búp bê "biết nói" cho tới gấu bông "biết nghe" đang ngày càng phổ biến trên thế giới, các kệ hàng toyshop và bán trực tuyến. Chúng được tích hợp camera, microphone và các cảm biến để thu thập dữ liệu về hành vi, phản ứng và sở thích của trẻ. Những dữ liệu này được sử dụng để tinh chỉnh trải nghiệm cho phù hợp hơn với từng cá nhân nhưng cũng đồng thời tạo ra một “hồ sơ số” về trẻ em từ rất sớm trong đời sống.
Vấn đề là, khi một món đồ chơi có thể thu âm giọng nói, ghi lại những gì trẻ nói, ghi nhận thói quen và phản ứng của trẻ hàng ngày, nó tiềm ẩn khả năng gián tiếp theo dõi trẻ em và thu thập dữ liệu cá nhân nhạy cảm mà phụ huynh không hay biết. Các dữ liệu này có thể được truyền truy cập Internet để xử lý bởi máy chủ của nhà sản xuất hoặc bên thứ ba, khiến việc kiểm soát quyền riêng tư gần như vượt khỏi tầm tay người dùng trung bình.
Vấn đề là, khi một món đồ chơi có thể thu âm giọng nói, ghi lại những gì trẻ nói, ghi nhận thói quen và phản ứng của trẻ hàng ngày, nó tiềm ẩn khả năng gián tiếp theo dõi trẻ em và thu thập dữ liệu cá nhân nhạy cảm mà phụ huynh không hay biết. Các dữ liệu này có thể được truyền truy cập Internet để xử lý bởi máy chủ của nhà sản xuất hoặc bên thứ ba, khiến việc kiểm soát quyền riêng tư gần như vượt khỏi tầm tay người dùng trung bình.
Không chỉ là “đồ chơi thông minh”: Rủi ro với tâm lý và nhận thức
Ngoài nguy cơ thu thập dữ liệu, các chuyên gia cảnh báo rằng AI trong đồ chơi còn có thể ảnh hưởng đến phát triển tâm lý và nhận thức của trẻ. Trẻ nhỏ có xu hướng “nhân cách hóa” đồ vật và tin rằng những phản hồi từ một món đồ chơi AI là lời nói thật, dẫn tới sự gắn bó cảm xúc không lành mạnh, thậm chí giảm tương tác xã hội trực tiếp với người lớn và bạn bè.
Nếu các thuật toán phản hồi mà không được kiểm soát chặt, trẻ có thể nhận được những câu trả lời sai lệch về đạo đức, văn hóa và hành vi hoặc bắt chước hành động không phù hợp được AI “gợi ý”. Những phản hồi này đôi khi không phù hợp với sự phát triển an toàn và lành mạnh của trẻ em.
Nếu các thuật toán phản hồi mà không được kiểm soát chặt, trẻ có thể nhận được những câu trả lời sai lệch về đạo đức, văn hóa và hành vi hoặc bắt chước hành động không phù hợp được AI “gợi ý”. Những phản hồi này đôi khi không phù hợp với sự phát triển an toàn và lành mạnh của trẻ em.
Dữ liệu trẻ em: “Mỏ vàng” thu thập và sử dụng
Trong thế giới số, dữ liệu là tài sản quý giá, đặc biệt là dữ liệu trẻ em vốn cần được bảo vệ cao độ. Các thông tin như giọng nói, thói quen, sở thích, nội dung trò chuyện với đồ chơi AI có thể bị sử dụng cho mục đích quảng cáo, định danh số hoặc bị tin tặc lợi dụng nếu bị rò rỉ. Một số nghiên cứu độc lập và các báo cáo an ninh mạng đã chỉ rõ rằng "AI toy" có thể thu âm giọng nói liên tục hoặc ghi nhận dữ liệu rất nhạy cảm nếu microphone luôn bật, hoặc không có cơ chế rõ ràng buộc phải nhấn nút để kích hoạt trước khi trò chuyện.
Việc kiểm soát xem dữ liệu được lưu trữ ở đâu, được quyền truy cập bởi ai, và được sử dụng cho mục đích gì là một nhiệm vụ rất khó khăn đối với đa số phụ huynh, bởi các tiêu chuẩn pháp luật và quy định bảo vệ dữ liệu cho đồ chơi AI hiện vẫn còn khá lỏng lẻo ở nhiều thị trường.
Việc kiểm soát xem dữ liệu được lưu trữ ở đâu, được quyền truy cập bởi ai, và được sử dụng cho mục đích gì là một nhiệm vụ rất khó khăn đối với đa số phụ huynh, bởi các tiêu chuẩn pháp luật và quy định bảo vệ dữ liệu cho đồ chơi AI hiện vẫn còn khá lỏng lẻo ở nhiều thị trường.
Phải làm gì để bảo vệ trẻ trong kỷ nguyên đồ chơi AI?
Công nghệ tự thân không phải là mối đe dọa, nhưng sự vắng mặt các hàng rào bảo vệ mạnh mẽ, kết hợp với tâm lý chủ quan của phụ huynh có thể biến những món đồ chơi này thành “con mắt” riêng tư trong gia đình. Để giảm thiểu rủi ro, phụ huynh cần chủ động:
- Tìm hiểu kỹ về xuất xứ, cơ chế hoạt động và chính sách bảo mật của đồ chơi trước khi mua;
- Kiểm tra xem việc thu âm, ghi hình có bật liên tục hay chỉ khi có tương tác rõ rệt;
- Hạn chế kết nối AI toy với Internet nếu không cần thiết;
- Đồng hành, giám sát cách con tương tác với đồ chơi, nhận biết các phản ứng không phù hợp;
- Cân nhắc lựa chọn các sản phẩm có đánh giá an toàn, minh bạch về quyền riêng tư.
Ngoài ra, nhiều chuyên gia và nhóm bảo vệ quyền lợi trẻ em quốc tế đang thúc đẩy quy định pháp lý chặt chẽ hơn để giám sát và kiểm định những sản phẩm AI dành cho trẻ, nhằm đảm bảo chúng không trở thành công cụ xâm phạm quyền riêng tư hay ảnh hưởng xấu đến sự phát triển lành mạnh của trẻ.
Đồ chơi tích hợp AI hứa hẹn nhiều lợi ích về mặt giáo dục và tương tác vượt trội so với đồ chơi truyền thống nhưng trong thực tế, chúng cũng mang đến nguy cơ về theo dõi ngầm, thu thập dữ liệu và ảnh hưởng đến tâm lý trẻ nếu không được thiết kế và kiểm soát đúng mức. Công nghệ nên phục vụ tuổi thơ nhưng điều đó chỉ thực sự xảy ra khi phụ huynh, nhà sản xuất và cơ quan quản lý cùng chịu trách nhiệm đảm bảo an toàn chứ không chỉ chạy theo trào lưu.
Đồ chơi tích hợp AI hứa hẹn nhiều lợi ích về mặt giáo dục và tương tác vượt trội so với đồ chơi truyền thống nhưng trong thực tế, chúng cũng mang đến nguy cơ về theo dõi ngầm, thu thập dữ liệu và ảnh hưởng đến tâm lý trẻ nếu không được thiết kế và kiểm soát đúng mức. Công nghệ nên phục vụ tuổi thơ nhưng điều đó chỉ thực sự xảy ra khi phụ huynh, nhà sản xuất và cơ quan quản lý cùng chịu trách nhiệm đảm bảo an toàn chứ không chỉ chạy theo trào lưu.
Được phối hợp thực hiện bởi các chuyên gia của Bkav,
cộng đồng An ninh mạng Việt Nam WhiteHat
và cộng đồng Khoa học công nghệ VnReview