Gia Cát Lượng: tượng đài trí tuệ nhưng có thật sự là thiên tài quân sự?

[Phạm Thanh Bình]

Gia Cát Lượng, cái tên gần như trở thành biểu tượng tuyệt đối cho trí tuệ và lòng trung thành trong lịch sử Trung Quốc. Trong văn hóa dân gian và tiểu thuyết, hình tượng ông được nâng lên đến mức thần thoại: mượn tên bằng thuyền cỏ, mượn gió đông, ba lần chọc giận Chu Du, trăm kế ứng biến như thần. Những hình ảnh ấy khiến người đời quen nghĩ rằng Gia Cát Lượng là bậc quân sư toàn năng, không gì là không thể.

Nhắc tới ông, người ta luôn nhớ câu trong Xuất Sư Biểu: tận tâm tận lực đến chết mới thôi. Bốn chữ này đã đi vào lịch sử và gắn liền với hình ảnh một vị Thừa tướng trung nghĩa, làm việc công tâm, yêu dân, kỷ luật nghiêm minh. Ở Thục Hán thời bấy giờ, từ triều đình đến dân chúng, gần như không ai không kính phục ông. Về tài trị quốc, ông hoàn toàn có thể đứng cạnh những danh thần như Tiêu Hà hoặc Quản Trọng.

Nhưng chính vì hình tượng ấy quá rực rỡ mà một vấn đề luôn gây tranh cãi: tài quân sự của Gia Cát Lượng có thật sự xứng với danh tiếng của ông không. Sau nhiều lần Bắc phạt không thành công, không ít người bắt đầu đặt câu hỏi. Một vị tướng nếu thất bại liên tiếp, liệu có phải đang được đánh giá quá cao? Liệu tài dụng binh của ông có kém xa tài trị quốc?

Thực tế, Gia Cát Lượng không phải không có thành tựu quân sự

Trong suốt quá trình Bắc phạt, ông nhiều lần đánh bại những danh tướng của Tào Ngụy như Trương Cáp hoặc Vương Song, và thu phục Khương Duy về hàng Thục. Những thắng lợi này làm tiêu hao sinh lực của Tào Ngụy, đủ để khiến Tư Mã Ý phải thừa nhận tài dụng binh của ông và gọi ông là bậc kỳ tài khó gặp.

Thế nhưng, chỉ từng ấy chiến thắng lẻ tẻ là không đủ để che lấp một sự thật: các chiến dịch Bắc phạt cuối cùng đều thất bại. Đó là lý do dư luận đời sau bắt đầu nghi ngờ: nếu Gia Cát Lượng là thiên tài quân sự tuyệt đối, vì sao ông lại không thể mở đường tiến vào Trung Nguyên dù đã dốc sức sáu lần?

Gia Cát Lượng, giữa truyền thuyết và lịch sử
Trong thời đại Tam Quốc, nơi anh hùng lớp lớp và chiến thuật thay đổi đến từng ngày, Gia Cát Lượng vẫn là một trong những nhân vật sáng nhất. Ông có tầm nhìn chính trị sắc bén, tài tổ chức hơn người và kỹ năng ngoại giao hiếm thấy. Nói ông là một trong những bộ óc kiệt xuất nhất thời Tam Quốc hoàn toàn không sai.

Nhưng cũng chính vì được lý tưởng hóa quá mức trong văn hóa đại chúng mà người đời dễ quên đi thực tế: chiến trường không giống sách lược. Thành công trị quốc không đồng nghĩa với chiến thắng trên sa trường. Gia Cát Lượng có tài, nhưng phải đối mặt với một đế chế mạnh hơn, đất nước kiệt quệ hơn, và một hậu phương không đủ nhân tài để san sẻ gánh nặng.

Cho tới hôm nay, miếu thờ ông vẫn sáng đèn, người đời vẫn đến tưởng nhớ vị Thừa tướng vĩ đại. Nhưng những câu hỏi về tài quân sự của ông vẫn còn đó, khiến lịch sử về Gia Cát Lượng luôn có một lớp màn bí ẩn đầy hấp dẫn.