Điều gì đang khiến AI thất bại không phải vì công nghệ?

[Quang Trương]

AI đang thật sự giúp người lao động làm việc tốt hơn, hay chỉ khiến họ lo mất việc nhiều hơn?

AI không vấp ở công nghệ, mà vấp ở nỗi lo của con người​

Khi nói đến tích hợp AI trong doanh nghiệp, nhiều người nghĩ ngay tới thuật toán, dữ liệu, hạ tầng. Nhưng theo Allister Frost, cựu lãnh đạo Microsoft và chuyên gia chuyển đổi kinh doanh, vấn đề lớn nhất lại nằm ở tâm lý con người.

Thực tế cho thấy, với nhiều tổ chức, AI không phải là bài toán kỹ thuật, mà là bài toán quản lý sự thay đổi. Công nghệ có thể sẵn sàng, nhưng nếu con người không sẵn sàng, tốc độ áp dụng sẽ chậm lại, thậm chí thất bại.

Dữ liệu từ TUC cho thấy hơn một nửa người trưởng thành ở Anh lo lắng AI và công nghệ mới sẽ ảnh hưởng tiêu cực tới công việc của họ. Nỗi lo này không mơ hồ, nó tạo ra sự phản kháng thực sự, khiến các khoản đầu tư AI khó mang lại hiệu quả như kỳ vọng.

Theo Frost, gốc rễ của vấn đề nằm ở cách chúng ta hiểu và kể câu chuyện về AI.

Hiểu sai về “trí thông minh” của AI​

Sai lầm phổ biến nhất là coi AI, đặc biệt là AI tạo sinh và các mô hình ngôn ngữ lớn, như những thực thể thông minh tự chủ, gần giống con người. Việc nhân cách hóa này vô tình nuôi dưỡng nỗi sợ rằng máy móc sẽ thay thế nhận thức và vai trò của con người.

Frost chỉ ra rằng AI không thông minh theo cách con người thông minh. Bản chất của nó là nhận diện mẫu ở quy mô lớn, xử lý dữ liệu nhanh và nhất quán. Khi hiểu đúng điều này, AI không còn là đối thủ cạnh tranh, mà trở thành công cụ hỗ trợ.

AI không sao chép trí tuệ con người, nó bổ sung cho trí tuệ con người. Khi câu chuyện được chuyển từ “AI sẽ thay thế bạn” sang “AI giúp bạn làm việc tốt hơn”, thái độ của nhân viên cũng thay đổi.

Một vấn đề khác là cách một số lãnh đạo nhìn AI như công cụ cắt giảm chi phí nhân sự. Việc loại bỏ những nhân viên giàu kinh nghiệm để tự động hóa có thể tạo ra lợi ích ngắn hạn, nhưng đồng thời làm mất đi kiến thức, kinh nghiệm và giá trị tích lũy của tổ chức.

Frost cảnh báo rằng cái giá kinh tế và xã hội của việc mất nhân lực lành nghề thường bị đánh giá thấp.

AI thay đổi công việc, không xóa bỏ việc làm​

Nỗi lo mất việc là điều dễ hiểu. Acas ghi nhận rằng hơn một phần tư người lao động Anh coi mất việc là mối lo lớn nhất khi AI được đưa vào nơi làm việc. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy mỗi làn sóng công nghệ mới đều làm thay đổi cấu trúc công việc, chứ không đơn giản là xóa sổ việc làm.

Theo Frost, AI phù hợp nhất với những công việc lặp đi lặp lại, khối lượng lớn nhưng giá trị thấp, những điểm nghẽn đang làm giảm năng suất. Khi AI đảm nhận phần này, con người được giải phóng để tập trung vào các nhiệm vụ sáng tạo, chiến lược và đòi hỏi tương tác cao.

Những năng lực như đồng cảm, tư duy phản biện, ra quyết định dựa trên đạo đức vẫn nằm ngoài khả năng của các mô hình AI hiện nay. Đây chính là không gian để con người phát triển, nâng cao kỹ năng và đảm nhận những vai trò phức tạp hơn.

Sự phản kháng với AI, theo Frost, thường là biểu hiện của mệt mỏi vì thay đổi. Trong bối cảnh chuyển đổi số diễn ra dồn dập, việc thiếu minh bạch càng làm nỗi lo lan rộng. Giải pháp không phải là mệnh lệnh từ trên xuống, mà là đối thoại hai chiều.

Khi nhân viên được tham gia thảo luận, hiểu rõ AI làm gì, không làm gì, và vai trò của họ sẽ thay đổi ra sao, niềm tin bắt đầu hình thành. Một môi trường nơi mọi người cảm thấy an toàn khi thử nghiệm công cụ mới, không lo bị thay thế ngay lập tức, là nền tảng để AI được chấp nhận.

Ở Việt Nam, câu hỏi có lẽ không phải là “có nên dùng AI hay không”, mà là “chúng ta kể câu chuyện về AI như thế nào”. Nếu AI được nhìn như mối đe dọa, nỗi sợ sẽ dẫn dắt hành vi. Nhưng nếu AI được đặt đúng vị trí là công cụ hỗ trợ, liệu người lao động có sẵn sàng bước cùng doanh nghiệp vào giai đoạn mới? (artificialintelligence)