Điện thoại, xe hơi và đồng hồ thông minh đang âm thầm làm nhân chứng chống lại bạn

[Minh Nguyệt]

Mỗi lần mở khóa điện thoại hay khởi động xe hơi, người dùng đang tạo ra một dấu vết kỹ thuật số mà cảnh sát có thể dùng làm bằng chứng. Đây là luận điểm trung tâm trong cuốn sách sắp ra mắt của giáo sư luật Andrew Guthrie Ferguson, người đặt tên cho hiện tượng này là "Sensorveillance", sự giao thoa giữa cảm biến và giám sát.

Từ vụ cướp ngân hàng đến chiếc xe tự tố chủ​

Năm 2019 tại Virginia, một tên cướp ngân hàng lấy đi 195.000 USD mà không để lại manh mối nào ngoài việc mang theo điện thoại thông minh. Cảnh sát yêu cầu Google cung cấp dữ liệu tất cả điện thoại trong bán kính 150 mét quanh ngân hàng vào thời điểm xảy ra vụ cướp. Từ 19 số điện thoại ban đầu, điều tra thu hẹp xuống còn một, dẫn đến việc bắt giữ Okelle Chatrie.

Một trường hợp khác, chiếc Ford của Cathy Bernstein tự động gọi 911 sau khi ghi nhận va chạm, rồi phát đi cuộc trò chuyện giữa chủ xe và tổng đài trong lúc cô đang phủ nhận có liên quan đến tai nạn. Chính chiếc xe đã cung cấp bằng chứng chống lại chủ nhân.

Dữ liệu ở khắp nơi, bảo vệ pháp lý còn nhiều khoảng trống​

Điện thoại liên tục "ping" các trạm phát sóng, ghi lại vị trí từng phút. Google từng lưu trữ toàn bộ dữ liệu này trong kho Sensorvault, riêng năm 2020 đã nhận hơn 11.500 yêu cầu từ cơ quan thực thi pháp luật. Đến năm 2024, Google chuyển sang lưu dữ liệu trực tiếp trên thiết bị người dùng, buộc cảnh sát phải có lệnh khám xét cụ thể thay vì truy cập hàng loạt.

Xe hơi hiện đại cũng thu thập tốc độ, lịch sử phanh, thậm chí danh bạ và tài khoản mạng xã hội khi người dùng kết nối điện thoại. Chính sách bảo mật của Nissan thậm chí bảo lưu quyền thu thập dữ liệu về "xu hướng tâm lý và hoạt động tình dục", đồng thời được chia sẻ với cả nhà môi giới dữ liệu lẫn cơ quan thực thi pháp luật.

Tu chính án thứ Tư của Mỹ bảo vệ người dân khỏi khám xét tùy tiện, nhưng được soạn thảo từ thời chưa có điện nên còn nhiều khoảng trống với dữ liệu số. Tòa án Tối cao Mỹ đã yêu cầu lệnh khám xét với theo dõi GPS dài hạn (2012) và dữ liệu vị trí di động 127 ngày (2018), nhưng ranh giới với các trường hợp ngắn hạn hơn vẫn chưa rõ ràng. Ngoài ra, nếu cơ quan chính phủ đơn giản mua dữ liệu từ bên thứ ba thay vì yêu cầu qua tòa, họ có thể bỏ qua toàn bộ quy trình pháp lý.

Ferguson kết luận rằng người dùng gần như không có lựa chọn thực tế nào để thoát khỏi hệ thống giám sát này, vì sống mà không có điện thoại hay ô tô là điều bất khả thi với hầu hết mọi người trong xã hội hiện đại.