Ở Trung Đông, nước ngọt từ khử muối có thể còn dễ bị tổn thương trong chiến tranh hơn cả dầu mỏ.
Khi tên lửa và máy bay không người lái làm gián đoạn hoạt động sản xuất năng lượng trên khắp Vịnh Ba Tư, các nhà phân tích cảnh báo rằng nước, chứ không phải dầu mỏ, có thể là nguồn tài nguyên đối mặt với rủi ro lớn nhất tại khu vực giàu năng lượng nhưng khô hạn này.
Hôm Chủ nhật, Bahrain cáo buộc Iran đã làm hư hại một trong các nhà máy khử muối của họ. Trước đó, Iran cho biết một cuộc không kích của Mỹ đã làm hỏng một nhà máy khử muối của Iran.
Hàng trăm nhà máy khử muối nằm dọc theo bờ biển Vịnh Ba Tư, khiến các hệ thống riêng lẻ cung cấp nước cho hàng triệu người nằm trong tầm bắn của tên lửa hoặc máy bay không người lái của Iran. Nếu không có chúng, các thành phố lớn sẽ không thể duy trì dân số như hiện nay.
Tại Kuwait, khoảng 90% nước uống đến từ khử muối; con số này khoảng 86% ở Oman và khoảng 70% ở Saudi Arabia. Công nghệ này loại bỏ muối khỏi nước biển - phổ biến nhất bằng cách đẩy nước qua các màng siêu mịn trong quá trình gọi là thẩm thấu ngược - để tạo ra nước ngọt phục vụ các thành phố, khách sạn, ngành công nghiệp và một phần nông nghiệp tại một trong những khu vực khô hạn nhất thế giới.
Đối với những người sống ngoài Trung Đông, mối quan tâm chính về cuộc chiến Iran là tác động đến giá năng lượng. Khu vực Vịnh sản xuất khoảng một phần ba lượng dầu thô xuất khẩu của thế giới, và doanh thu năng lượng là nền tảng của các nền kinh tế quốc gia. Giao tranh đã khiến tàu chở dầu ngừng hoạt động qua các tuyến hàng hải quan trọng và làm gián đoạn hoạt động cảng, buộc một số nhà sản xuất phải giảm xuất khẩu khi các bể chứa đầy. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng cung cấp nước uống cho các thành phố vùng Vịnh cũng dễ bị tổn thương không kém.
“Không ai nghĩ đến Saudi Arabia và các nước láng giềng chỉ là các quốc gia dầu mỏ. Tôi gọi họ là những vương quốc nước mặn. Họ là siêu cường nước nhân tạo được vận hành bằng nhiên liệu hóa thạch,” Michael Christopher Low, giám đốc Trung tâm Trung Đông tại Đại học Utah, nói. “Đó vừa là thành tựu to lớn của thế kỷ 20, vừa là một dạng dễ tổn thương.”
Những dấu hiệu rủi ro ban đầu
Cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2 với các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran đã đưa giao tranh đến gần các cơ sở khử muối quan trọng. Ngày 2/3, các cuộc tấn công của Iran vào cảng Jebel Ali ở Dubai rơi cách khoảng 19 km so với một trong những nhà máy khử muối lớn nhất thế giới, nơi sản xuất phần lớn nước uống của thành phố.
Thiệt hại cũng được ghi nhận tại tổ hợp điện và nước Fujairah F1 ở UAE và nhà máy khử muối Doha West của Kuwait. Thiệt hại tại hai cơ sở này dường như do các cuộc tấn công gần cảng hoặc mảnh vỡ từ các máy bay không người lái bị đánh chặn.
Hôm Chủ nhật, Bahrain cáo buộc Iran tấn công bừa bãi các mục tiêu dân sự và làm hư hại một nhà máy khử muối, dù chưa cho biết nguồn cung nước có bị ngừng hay không. Quốc đảo này, nơi đặt căn cứ của Hạm đội 5 Hải quân Mỹ, nằm trong số các nước bị Iran tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái.
Trước đó, Iran nói một cuộc không kích của Mỹ đã làm hư hại nhà máy khử muối trên đảo Qeshm tại eo biển Hormuz, làm gián đoạn nguồn nước cho 30 ngôi làng. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cảnh báo rằng “chính Mỹ đã tạo ra tiền lệ này, không phải Iran”.
Nhiều nhà máy khử muối vùng Vịnh được tích hợp với nhà máy điện theo mô hình đồng phát điện – nước, nghĩa là các cuộc tấn công vào cơ sở điện cũng có thể làm gián đoạn sản xuất nước. Ngay cả khi các nhà máy được kết nối với lưới điện quốc gia và có nguồn dự phòng, sự gián đoạn vẫn có thể lan rộng trong hệ thống liên kết, theo David Michel, chuyên gia an ninh nước tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế.
“Đây là một chiến thuật bất đối xứng,” ông nói. “Iran không có khả năng tấn công trả đũa Mỹ và Israel ở mức tương đương. Nhưng họ có thể gây áp lực lên các quốc gia vùng Vịnh để buộc họ can thiệp hoặc kêu gọi chấm dứt giao tranh.”
Các nhà máy khử muối có nhiều giai đoạn — hệ thống lấy nước biển, xử lý, và cung cấp năng lượng — và hư hại ở bất kỳ khâu nào cũng có thể làm gián đoạn sản xuất.
“Những cơ sở này không được bảo vệ nhiều hơn các khu đô thị hiện đang bị tên lửa đạn đạo hoặc máy bay không người lái tấn công,” Ed Cullinane, biên tập viên Trung Đông của Global Water Intelligence, cho biết.
Mối lo đã tồn tại từ lâu
Các chính phủ vùng Vịnh và quan chức Mỹ từ lâu đã nhận ra rủi ro đối với ổn định khu vực: nếu các nhà máy khử muối lớn bị ngừng hoạt động, một số thành phố có thể mất phần lớn nguồn nước uống chỉ trong vài ngày.
Một báo cáo của CIA năm 2010 cảnh báo các cuộc tấn công vào nhà máy khử muối có thể gây khủng hoảng quốc gia tại nhiều nước vùng Vịnh, và nếu thiết bị quan trọng bị phá hủy, việc khôi phục có thể mất nhiều tháng.
Hơn 90% nước khử muối của khu vực Vịnh đến từ chỉ 56 nhà máy, và mỗi nhà máy này “rất dễ bị phá hoại hoặc tấn công quân sự”.
Một điện tín ngoại giao Mỹ bị rò rỉ năm 2008 cảnh báo rằng thủ đô Riyadh của Saudi Arabia “sẽ phải sơ tán trong vòng một tuần” nếu nhà máy khử muối Jubail hoặc hệ thống đường ống và điện liên quan bị phá hủy nghiêm trọng.
Saudi Arabia và UAE từ đó đã đầu tư vào mạng lưới đường ống, hồ chứa và các hệ thống dự phòng để giảm thiểu gián đoạn ngắn hạn. Nhưng các quốc gia nhỏ hơn như Bahrain, Qatar và Kuwait có ít nguồn dự phòng hơn.
Biến đổi khí hậu cũng đe dọa các nhà máy nước
Khi đại dương ấm lên làm tăng khả năng và cường độ của các cơn bão ở biển Ả Rập và tăng nguy cơ bão đổ bộ vào bán đảo Ả Rập, nước dâng do bão và mưa cực đoan có thể làm quá tải hệ thống thoát nước và gây hư hại các nhà máy khử muối ven biển.
Bản thân các nhà máy cũng góp phần vào vấn đề. Khử muối tiêu tốn rất nhiều năng lượng, với các nhà máy trên toàn cầu tạo ra 500–850 triệu tấn khí carbon mỗi năm, gần bằng 880 triệu tấn phát thải của toàn bộ ngành hàng không thế giới.
Sản phẩm phụ của khử muối là nước muối cô đặc, thường được xả trở lại đại dương, có thể gây hại cho hệ sinh thái đáy biển và rạn san hô. Hệ thống hút nước cũng có thể hút và giết chết ấu trùng cá, sinh vật phù du và các sinh vật khác ở đáy chuỗi thức ăn biển.
Khi biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm hạn hán, thay đổi lượng mưa và gây cháy rừng, công nghệ khử muối dự kiến sẽ được mở rộng ở nhiều nơi trên thế giới.
Mối đe dọa không phải giả thuyết
Trong cuộc xâm lược Kuwait của Iraq năm 1990–1991 và Chiến tranh Vùng Vịnh sau đó, lực lượng Iraq đã phá hoại các nhà máy điện và nhà máy khử muối khi rút lui. Đồng thời, hàng triệu thùng dầu thô được cố ý xả vào Vịnh Ba Tư, tạo ra một trong những vụ tràn dầu lớn nhất lịch sử.
Vết dầu loang khổng lồ đe dọa làm ô nhiễm các đường ống hút nước biển của các nhà máy khử muối. Công nhân đã phải khẩn cấp triển khai các rào chắn bảo vệ quanh các van hút nước.
Sự tàn phá khiến Kuwait gần như không có nước ngọt và phải phụ thuộc vào nguồn nước nhập khẩu khẩn cấp. Việc phục hồi hoàn toàn mất nhiều năm.
Gần đây hơn, lực lượng Houthi ở Yemen cũng đã nhắm mục tiêu vào các cơ sở khử muối của Saudi Arabia. Những vụ việc này cho thấy sự suy yếu của các chuẩn mực lâu nay chống lại việc tấn công cơ sở hạ tầng dân sự, trong bối cảnh các cuộc xung đột ở Ukraine, Gaza và Iraq.
Luật nhân đạo quốc tế, bao gồm các quy định của Công ước Geneva, cấm tấn công cơ sở hạ tầng dân sự thiết yếu cho sự sống của dân thường, bao gồm các cơ sở cung cấp nước uống.
Ngoài ra, các cuộc tấn công mạng nhằm vào cơ sở hạ tầng nước cũng là mối lo ngày càng lớn. Năm 2023 và 2024, các quan chức Mỹ cáo buộc các nhóm liên quan Iran đã xâm nhập vào một số hệ thống cấp nước tại Mỹ.
Nguồn nước của Iran cũng gặp nguy cơ
Sau năm thứ năm liên tiếp hạn hán nghiêm trọng, mực nước trong 5 hồ chứa của Tehran giảm xuống chỉ còn khoảng 10% dung tích, khiến Tổng thống Masoud Pezeshkian cảnh báo rằng thủ đô có thể phải sơ tán.
Không giống nhiều quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc nặng vào khử muối, Iran vẫn lấy phần lớn nước từ sông, hồ chứa và các tầng nước ngầm đang cạn kiệt. Nước khử muối chỉ cung cấp một phần nhỏ nhu cầu quốc gia.
Iran đang chạy đua mở rộng các nhà máy khử muối dọc bờ biển phía nam và bơm nước vào nội địa, nhưng hạn chế về hạ tầng, chi phí năng lượng và các lệnh trừng phạt quốc tế đã khiến việc mở rộng gặp nhiều khó khăn.
“Họ đã nghĩ đến việc sơ tán thủ đô từ mùa hè năm ngoái,” Cullinane nói. “Tôi không dám tưởng tượng mùa hè này sẽ như thế nào khi vừa bị tấn công liên tục, vừa đối mặt thảm họa kinh tế và một cuộc khủng hoảng nước nghiêm trọng.”
Khi tên lửa và máy bay không người lái làm gián đoạn hoạt động sản xuất năng lượng trên khắp Vịnh Ba Tư, các nhà phân tích cảnh báo rằng nước, chứ không phải dầu mỏ, có thể là nguồn tài nguyên đối mặt với rủi ro lớn nhất tại khu vực giàu năng lượng nhưng khô hạn này.
Hôm Chủ nhật, Bahrain cáo buộc Iran đã làm hư hại một trong các nhà máy khử muối của họ. Trước đó, Iran cho biết một cuộc không kích của Mỹ đã làm hỏng một nhà máy khử muối của Iran.
Hàng trăm nhà máy khử muối nằm dọc theo bờ biển Vịnh Ba Tư, khiến các hệ thống riêng lẻ cung cấp nước cho hàng triệu người nằm trong tầm bắn của tên lửa hoặc máy bay không người lái của Iran. Nếu không có chúng, các thành phố lớn sẽ không thể duy trì dân số như hiện nay.
Tại Kuwait, khoảng 90% nước uống đến từ khử muối; con số này khoảng 86% ở Oman và khoảng 70% ở Saudi Arabia. Công nghệ này loại bỏ muối khỏi nước biển - phổ biến nhất bằng cách đẩy nước qua các màng siêu mịn trong quá trình gọi là thẩm thấu ngược - để tạo ra nước ngọt phục vụ các thành phố, khách sạn, ngành công nghiệp và một phần nông nghiệp tại một trong những khu vực khô hạn nhất thế giới.
Đối với những người sống ngoài Trung Đông, mối quan tâm chính về cuộc chiến Iran là tác động đến giá năng lượng. Khu vực Vịnh sản xuất khoảng một phần ba lượng dầu thô xuất khẩu của thế giới, và doanh thu năng lượng là nền tảng của các nền kinh tế quốc gia. Giao tranh đã khiến tàu chở dầu ngừng hoạt động qua các tuyến hàng hải quan trọng và làm gián đoạn hoạt động cảng, buộc một số nhà sản xuất phải giảm xuất khẩu khi các bể chứa đầy. Tuy nhiên, cơ sở hạ tầng cung cấp nước uống cho các thành phố vùng Vịnh cũng dễ bị tổn thương không kém.
“Không ai nghĩ đến Saudi Arabia và các nước láng giềng chỉ là các quốc gia dầu mỏ. Tôi gọi họ là những vương quốc nước mặn. Họ là siêu cường nước nhân tạo được vận hành bằng nhiên liệu hóa thạch,” Michael Christopher Low, giám đốc Trung tâm Trung Đông tại Đại học Utah, nói. “Đó vừa là thành tựu to lớn của thế kỷ 20, vừa là một dạng dễ tổn thương.”
Những dấu hiệu rủi ro ban đầu
Cuộc chiến bắt đầu ngày 28/2 với các cuộc tấn công của Mỹ và Israel vào Iran đã đưa giao tranh đến gần các cơ sở khử muối quan trọng. Ngày 2/3, các cuộc tấn công của Iran vào cảng Jebel Ali ở Dubai rơi cách khoảng 19 km so với một trong những nhà máy khử muối lớn nhất thế giới, nơi sản xuất phần lớn nước uống của thành phố.
Thiệt hại cũng được ghi nhận tại tổ hợp điện và nước Fujairah F1 ở UAE và nhà máy khử muối Doha West của Kuwait. Thiệt hại tại hai cơ sở này dường như do các cuộc tấn công gần cảng hoặc mảnh vỡ từ các máy bay không người lái bị đánh chặn.
Hôm Chủ nhật, Bahrain cáo buộc Iran tấn công bừa bãi các mục tiêu dân sự và làm hư hại một nhà máy khử muối, dù chưa cho biết nguồn cung nước có bị ngừng hay không. Quốc đảo này, nơi đặt căn cứ của Hạm đội 5 Hải quân Mỹ, nằm trong số các nước bị Iran tấn công bằng tên lửa và máy bay không người lái.
Trước đó, Iran nói một cuộc không kích của Mỹ đã làm hư hại nhà máy khử muối trên đảo Qeshm tại eo biển Hormuz, làm gián đoạn nguồn nước cho 30 ngôi làng. Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi cảnh báo rằng “chính Mỹ đã tạo ra tiền lệ này, không phải Iran”.
Nhiều nhà máy khử muối vùng Vịnh được tích hợp với nhà máy điện theo mô hình đồng phát điện – nước, nghĩa là các cuộc tấn công vào cơ sở điện cũng có thể làm gián đoạn sản xuất nước. Ngay cả khi các nhà máy được kết nối với lưới điện quốc gia và có nguồn dự phòng, sự gián đoạn vẫn có thể lan rộng trong hệ thống liên kết, theo David Michel, chuyên gia an ninh nước tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế.
“Đây là một chiến thuật bất đối xứng,” ông nói. “Iran không có khả năng tấn công trả đũa Mỹ và Israel ở mức tương đương. Nhưng họ có thể gây áp lực lên các quốc gia vùng Vịnh để buộc họ can thiệp hoặc kêu gọi chấm dứt giao tranh.”
Các nhà máy khử muối có nhiều giai đoạn — hệ thống lấy nước biển, xử lý, và cung cấp năng lượng — và hư hại ở bất kỳ khâu nào cũng có thể làm gián đoạn sản xuất.
“Những cơ sở này không được bảo vệ nhiều hơn các khu đô thị hiện đang bị tên lửa đạn đạo hoặc máy bay không người lái tấn công,” Ed Cullinane, biên tập viên Trung Đông của Global Water Intelligence, cho biết.
Mối lo đã tồn tại từ lâu
Các chính phủ vùng Vịnh và quan chức Mỹ từ lâu đã nhận ra rủi ro đối với ổn định khu vực: nếu các nhà máy khử muối lớn bị ngừng hoạt động, một số thành phố có thể mất phần lớn nguồn nước uống chỉ trong vài ngày.
Một báo cáo của CIA năm 2010 cảnh báo các cuộc tấn công vào nhà máy khử muối có thể gây khủng hoảng quốc gia tại nhiều nước vùng Vịnh, và nếu thiết bị quan trọng bị phá hủy, việc khôi phục có thể mất nhiều tháng.
Hơn 90% nước khử muối của khu vực Vịnh đến từ chỉ 56 nhà máy, và mỗi nhà máy này “rất dễ bị phá hoại hoặc tấn công quân sự”.
Một điện tín ngoại giao Mỹ bị rò rỉ năm 2008 cảnh báo rằng thủ đô Riyadh của Saudi Arabia “sẽ phải sơ tán trong vòng một tuần” nếu nhà máy khử muối Jubail hoặc hệ thống đường ống và điện liên quan bị phá hủy nghiêm trọng.
Saudi Arabia và UAE từ đó đã đầu tư vào mạng lưới đường ống, hồ chứa và các hệ thống dự phòng để giảm thiểu gián đoạn ngắn hạn. Nhưng các quốc gia nhỏ hơn như Bahrain, Qatar và Kuwait có ít nguồn dự phòng hơn.
Biến đổi khí hậu cũng đe dọa các nhà máy nước
Khi đại dương ấm lên làm tăng khả năng và cường độ của các cơn bão ở biển Ả Rập và tăng nguy cơ bão đổ bộ vào bán đảo Ả Rập, nước dâng do bão và mưa cực đoan có thể làm quá tải hệ thống thoát nước và gây hư hại các nhà máy khử muối ven biển.
Bản thân các nhà máy cũng góp phần vào vấn đề. Khử muối tiêu tốn rất nhiều năng lượng, với các nhà máy trên toàn cầu tạo ra 500–850 triệu tấn khí carbon mỗi năm, gần bằng 880 triệu tấn phát thải của toàn bộ ngành hàng không thế giới.
Sản phẩm phụ của khử muối là nước muối cô đặc, thường được xả trở lại đại dương, có thể gây hại cho hệ sinh thái đáy biển và rạn san hô. Hệ thống hút nước cũng có thể hút và giết chết ấu trùng cá, sinh vật phù du và các sinh vật khác ở đáy chuỗi thức ăn biển.
Khi biến đổi khí hậu làm trầm trọng thêm hạn hán, thay đổi lượng mưa và gây cháy rừng, công nghệ khử muối dự kiến sẽ được mở rộng ở nhiều nơi trên thế giới.
Mối đe dọa không phải giả thuyết
Trong cuộc xâm lược Kuwait của Iraq năm 1990–1991 và Chiến tranh Vùng Vịnh sau đó, lực lượng Iraq đã phá hoại các nhà máy điện và nhà máy khử muối khi rút lui. Đồng thời, hàng triệu thùng dầu thô được cố ý xả vào Vịnh Ba Tư, tạo ra một trong những vụ tràn dầu lớn nhất lịch sử.
Vết dầu loang khổng lồ đe dọa làm ô nhiễm các đường ống hút nước biển của các nhà máy khử muối. Công nhân đã phải khẩn cấp triển khai các rào chắn bảo vệ quanh các van hút nước.
Sự tàn phá khiến Kuwait gần như không có nước ngọt và phải phụ thuộc vào nguồn nước nhập khẩu khẩn cấp. Việc phục hồi hoàn toàn mất nhiều năm.
Gần đây hơn, lực lượng Houthi ở Yemen cũng đã nhắm mục tiêu vào các cơ sở khử muối của Saudi Arabia. Những vụ việc này cho thấy sự suy yếu của các chuẩn mực lâu nay chống lại việc tấn công cơ sở hạ tầng dân sự, trong bối cảnh các cuộc xung đột ở Ukraine, Gaza và Iraq.
Luật nhân đạo quốc tế, bao gồm các quy định của Công ước Geneva, cấm tấn công cơ sở hạ tầng dân sự thiết yếu cho sự sống của dân thường, bao gồm các cơ sở cung cấp nước uống.
Ngoài ra, các cuộc tấn công mạng nhằm vào cơ sở hạ tầng nước cũng là mối lo ngày càng lớn. Năm 2023 và 2024, các quan chức Mỹ cáo buộc các nhóm liên quan Iran đã xâm nhập vào một số hệ thống cấp nước tại Mỹ.
Nguồn nước của Iran cũng gặp nguy cơ
Sau năm thứ năm liên tiếp hạn hán nghiêm trọng, mực nước trong 5 hồ chứa của Tehran giảm xuống chỉ còn khoảng 10% dung tích, khiến Tổng thống Masoud Pezeshkian cảnh báo rằng thủ đô có thể phải sơ tán.
Không giống nhiều quốc gia vùng Vịnh phụ thuộc nặng vào khử muối, Iran vẫn lấy phần lớn nước từ sông, hồ chứa và các tầng nước ngầm đang cạn kiệt. Nước khử muối chỉ cung cấp một phần nhỏ nhu cầu quốc gia.
Iran đang chạy đua mở rộng các nhà máy khử muối dọc bờ biển phía nam và bơm nước vào nội địa, nhưng hạn chế về hạ tầng, chi phí năng lượng và các lệnh trừng phạt quốc tế đã khiến việc mở rộng gặp nhiều khó khăn.
“Họ đã nghĩ đến việc sơ tán thủ đô từ mùa hè năm ngoái,” Cullinane nói. “Tôi không dám tưởng tượng mùa hè này sẽ như thế nào khi vừa bị tấn công liên tục, vừa đối mặt thảm họa kinh tế và một cuộc khủng hoảng nước nghiêm trọng.”