Có nên cấm dùng AI viết bài nghiên cứu?

[Nguyễn Hoàng]

Nếu một bài báo học thuật do AI viết phần lớn, nó có còn được xem là nghiên cứu khoa học đáng tin không?

Trí tuệ nhân tạo đang len lỏi vào cả những nơi tưởng như chỉ dành cho con người – như viết bài nghiên cứu khoa học. Điều này đang khiến các biên tập viên, giáo sư, nhà nghiên cứu phải đặt lại câu hỏi: AI giúp được thì tốt, nhưng dùng thế nào mới là đúng mực?

Trong môi trường học thuật, AI có thể làm đủ trò từ chỉnh ngữ pháp, viết lại câu cho mượt hơn, tóm tắt tài liệu cho đến gợi ý ý tưởng. Điều này khiến công việc viết bài dễ thở hơn rất nhiều. Tuy nhiên, cũng vì thế mà ranh giới giữa việc “được hỗ trợ bởi AI” và “để AI viết thay” ngày càng mờ.

Hỗ trợ khác tạo ra: không thể đánh đồng​

Các hướng dẫn từ nhiều tổ chức uy tín như COPE (Ủy ban Đạo đức Xuất bản), Sage Publishing, Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ và Viện Hàn lâm Khoa học Nam Phi đều thống nhất một điều: AI không được xem là đồng tác giả. Mọi nội dung do AI tạo ra, nếu có ảnh hưởng đáng kể đến bản thảo, thì bắt buộc phải minh bạch ghi rõ.

Điểm mấu chốt nằm ở chỗ phân biệt:

• AI hỗ trợ là khi con người vẫn là tác giả chính. Họ dùng AI để rà lỗi chính tả, viết câu gãy gọn hơn hay gợi ý cách trình bày mạch lạc. Loại này thường được chấp nhận và không cần nêu ra chi tiết.
• AI tạo ra là khi đoạn văn, dữ liệu hay phần lớn bài viết do AI sinh ra từ một prompt. Trường hợp này, nhà xuất bản thường yêu cầu phải khai báo rõ, hoặc thậm chí từ chối nếu không đạt chuẩn đạo đức học thuật.

AI có thể viết hay, nhưng nó cũng có thể "tưởng tượng" dữ liệu không có thật (gọi là "ảo giác AI"), hoặc dùng thông tin lấy từ những nguồn không rõ bản quyền. Thế nên, nếu không kiểm soát kỹ, người viết có thể vô tình đạo văn hoặc làm sai lệch nội dung học thuật.

Được dùng AI thế nào thì đúng?​

Tác giả vẫn được phép dùng AI trong nhiều công đoạn nhỏ như:

• Sửa lỗi chính tả, cú pháp
• Rút gọn câu chữ
• Phân tích dữ liệu cơ bản
• Tạo hình minh họa, bảng biểu

Tuy nhiên, với bất kỳ nội dung nào mà AI đóng vai trò tạo ra – như viết đoạn văn, phân tích kết quả, tóm tắt tài liệu – thì cần phải trích dẫn cụ thể công cụ dùng, thời điểm truy cập, thậm chí là nội dung prompt đã sử dụng.

Điều quan trọng là: Người viết chịu trách nhiệm cuối cùng. Họ cần kiểm chứng lại mọi thông tin do AI cung cấp, đảm bảo không thiên vị, không vi phạm bản quyền, không làm tổn hại đến độ tin cậy của bài viết.

Sự minh bạch là điểm tựa​

Sự thật là chưa có bộ luật cố định cho việc dùng AI trong nghiên cứu, vì công nghệ còn mới và thay đổi liên tục. Tuy nhiên, tinh thần chung của các hướng dẫn là: nếu còn phân vân, hãy cứ minh bạch. Nêu rõ trong phần phương pháp, phần cảm ơn hoặc chú thích – càng rõ càng tốt.

Điều này không chỉ giúp bạn bảo vệ uy tín mà còn góp phần xây dựng một môi trường học thuật trung thực, trách nhiệm và sẵn sàng thích nghi với AI một cách đạo đức. (theconversation.com)