Chủ quyền AI: Vì sao các nước cần "AI của riêng mình"?

[Nhung Phan]

Việt Nam liệu có cần một nền AI "của riêng mình"? Khi thế giới đang rầm rộ xây dựng "AI có chủ quyền", một câu hỏi lớn đặt ra: Chúng ta có thể sở hữu công nghệ AI của riêng mình không, hay sẽ mãi lệ thuộc vào những mô hình đến từ nước ngoài, từ văn hóa, ngôn ngữ cho đến cơ sở hạ tầng?

"Chủ quyền AI" là gì, và tại sao lại cần thiết?​

Tại hội nghị công nghệ East Tech West 2025 tổ chức ở Thái Lan, nhiều chuyên gia nhấn mạnh: việc các quốc gia, đặc biệt là những nền kinh tế mới nổi, xây dựng được “chủ quyền AI” là điều sống còn.

Hiểu đơn giản, chủ quyền AI nghĩa là quốc gia đó kiểm soát được chính công nghệ, dữ liệu và hạ tầng AI của mình. Đây không chỉ là bài toán kỹ thuật, mà còn là cách để bảo vệ ưu tiên riêng của từng quốc gia, đảm bảo an ninh, văn hóa và nhu cầu địa phương, điều mà các mô hình AI phổ biến hiện nay, phần lớn dựa trên tiếng Anh và văn hóa phương Tây, không thể đảm bảo.

Ông Kasima Tharnpipitchai, trưởng chiến lược AI tại SCB 10X, chỉ ra rằng: "Ngôn ngữ không chỉ là công cụ, mà là cách ta nhìn thế giới. Nếu chỉ dịch lại các mô hình tiếng Anh, bạn có thể bỏ sót phần hồn cốt của người dùng địa phương."

ASEAN: Mảnh đất màu mỡ cho AI nội địa​

Với gần 700 triệu dân, 61% dưới 35 tuổi và mỗi ngày có thêm 125.000 người dùng internet mới, ASEAN đang sở hữu một lợi thế dân số trẻ và kỹ thuật số mạnh mẽ. Theo ông Jeff Johnson từ Amazon Web Services, chính điều này khiến khu vực Đông Nam Á có cơ hội "dân chủ hóa" AI – tức đưa công nghệ AI đến gần hơn với mọi người, mọi doanh nghiệp, thay vì chỉ giới hạn trong tay một vài ông lớn.

Một con đường rõ ràng để đạt được chủ quyền AI, theo các diễn giả, là phát triển và sử dụng mô hình AI mã nguồn mở (open-source).

Tharnpipitchai nhận định: “Khu vực Đông Nam Á có rất nhiều tài năng AI xuất sắc. Nếu chúng ta không mở ra để phát triển hệ sinh thái, thì sẽ là một sự lãng phí lớn.”

Thực tế, những mô hình như Llama của Meta hay DeepSeek từ Trung Quốc đã góp phần giúp quốc gia này tăng tốc đáng kể về AI, nhờ khả năng tiếp cận rộng rãi hơn, linh hoạt hơn so với mô hình kín.

Mã nguồn mở không chỉ giúp tiết kiệm chi phí, mà còn tạo động lực cộng đồng, thúc đẩy hợp tác giữa nhà phát triển, doanh nghiệp và chính phủ – một “năng lượng tập thể” để AI địa phương cất cánh.

Theo báo cáo của Liên Hiệp Quốc, AI được dự đoán sẽ đạt giá trị thị trường 4,8 nghìn tỷ USD (hơn 117 nghìn tỷ VNĐ) vào năm 2033. Nhưng quyền lực công nghệ này đang ngày càng tập trung vào một số quốc gia, một số công ty.

Muốn không bị tụt lại phía sau, các quốc gia – trong đó có Việt Nam – cần xác định rõ mục tiêu: không chỉ dùng AI, mà cần làm chủ được AI. Điều này không chỉ là cuộc chơi của các nhà khoa học, mà còn là bài toán chiến lược của toàn quốc gia: từ ngôn ngữ, văn hóa, dữ liệu cho đến hạ tầng đám mây.

Hạ tầng tính toán: Không có đám mây, đừng mơ AI​

Một yếu tố sống còn khác: AI chỉ mạnh khi có nền tảng điện toán đủ lớn để xử lý. Theo ông Prem Pavan từ Red Hat, AI bản địa trước nay mới chỉ tập trung vào phần ngôn ngữ, trong khi phần cứng, điện toán, và khả năng lưu trữ dữ liệu vẫn phụ thuộc vào nước ngoài.

Giải pháp? Các nền tảng đám mây nội địa như AIS Cloud, True IDC hay những nhà cung cấp toàn cầu có hiện diện trong khu vực như AWS, Microsoft Azure, Tencent Cloud. Những dịch vụ này hoạt động theo mô hình trả phí theo nhu cầu sử dụng, giúp cả startup nhỏ lẫn doanh nghiệp lớn có thể tiếp cận AI dễ dàng hơn bao giờ hết. (CNBC.COM)