Phạm Thanh Bình
Writer
Năm 2023, khi GPT-4 đạt điểm số rất cao trong kỳ thi cấp phép hành nghề y khoa của Mỹ (USMLE), không chỉ OpenAI mà cả giới công nghệ đều phấn khích. Trí tuệ nhân tạo khi đó được xem là sắp tạo ra bước ngoặt lớn cho y học.
Ba năm sau, bức tranh đã bớt màu hồng. Ngày càng nhiều chuyên gia y tế công khai phản đối việc tích hợp sâu AI vào hệ thống bệnh viện, đặc biệt là để hỗ trợ trực tiếp chẩn đoán và ra quyết định lâm sàng.
Một trong những tiếng nói gây chú ý nhất đến từ Trương Văn Hồng, giám đốc Khoa Bệnh truyền nhiễm của Bệnh viện Hoa Sơn, Đại học Phúc Đán. Tại một diễn đàn gần đây, ông nêu ra mối lo cốt lõi: bác sĩ trẻ chưa đủ nền tảng và kinh nghiệm để đánh giá đúng – sai trong kết quả do AI đưa ra.
Điều quan trọng là Trương Văn Hồng không phản đối AI. Ông thừa nhận bản thân vẫn dùng AI để xử lý nhanh khối lượng lớn hồ sơ bệnh án. Nhưng khác biệt nằm ở chỗ: với hàng chục năm kinh nghiệm lâm sàng, ông có thể nhận ra vấn đề “chỉ trong nháy mắt”. Trong khi đó, bác sĩ trẻ nếu bỏ qua giai đoạn rèn luyện mà dựa thẳng vào AI, có thể cho ra kết luận đúng… nhưng lại không hiểu vì sao nó đúng, hoặc nguy hiểm hơn là không nhận ra khi nó sai.
Quan điểm này lập tức vấp phải phản ứng. Vương Tiểu Xuyên, nhà sáng lập Baichuan Intelligent, cho rằng sự phản đối AI của các bác sĩ xuất phát từ lợi ích nghề nghiệp. Theo ông, AI phục vụ bệnh nhân, còn bác sĩ thì bận rộn nghiên cứu, giảng dạy và thăng tiến. Lập luận này ngầm ám chỉ rằng bác sĩ đặt lợi ích cá nhân lên trên sinh mạng người bệnh.
Tuy nhiên, cách nhìn đó quá đơn giản. Trong hệ thống y tế, hiệu quả làm việc của bác sĩ và lợi ích của bệnh nhân vốn gắn chặt với nhau. Nếu AI thực sự giúp giảm chẩn đoán sai và nâng cao hiệu quả, bác sĩ không có lý do gì để phản đối. Ngược lại, việc một CEO công ty AI cổ vũ AI phục vụ trực tiếp bệnh nhân cũng khó tránh khỏi nghi ngờ về xung đột lợi ích.
Thực tế, AI y tế là một thị trường cực kỳ hấp dẫn. Không chỉ các công ty Trung Quốc, mà cả những “ông lớn” toàn cầu cũng đã nhập cuộc.
OpenAI vừa ra mắt ChatGPT Health, tích hợp dữ liệu từ Apple Health, hồ sơ y tế cá nhân và các ứng dụng theo dõi sức khỏe để đưa ra gợi ý. Trên toàn cầu, hơn 230 triệu người đã dùng ChatGPT cho mục đích tư vấn sức khỏe. Dù vậy, OpenAI vẫn nhấn mạnh: đây không phải công cụ thay thế bác sĩ, mà chủ yếu hỗ trợ duy trì sức khỏe hằng ngày.
Anthropic cũng mở rộng Claude trong lĩnh vực y tế. Với Claude for Healthcare, trọng tâm không phải thay bác sĩ, mà giúp nhân viên y tế trích xuất thông tin, tóm tắt bệnh sử, giải thích kết quả xét nghiệm, và giúp bệnh nhân chuẩn bị câu hỏi trước khi đi khám.
Trong số các công ty AI lớn, chỉ có Grok là đi xa hơn. Elon Musk nhiều lần tuyên bố rằng AI có thể đọc toàn bộ tài liệu y khoa của nhân loại trong vài giây, điều mà bác sĩ con người không thể làm. Ông thậm chí cho Grok phân tích kết quả X-quang và xét nghiệm máu của chính mình, và cho rằng AI đôi khi nhanh và chính xác hơn bác sĩ.
Chính điều này quay lại mối lo của Trương Văn Hồng: càng dựa dẫm vào AI, khả năng phán đoán của con người càng bị bào mòn.
Lịch sử y học từng chứng kiến điều tương tự. Khi hệ thống CAD (phát hiện hỗ trợ bằng máy tính) được đưa vào chẩn đoán hình ảnh, nhiều nghiên cứu cho thấy “thiên kiến tự động hóa” xuất hiện: nếu máy không đánh dấu tổn thương, bác sĩ – đặc biệt là người ít kinh nghiệm – dễ bỏ sót hơn. Các nghiên cứu sau này cũng cho kết luận nhất quán: kết quả tốt nhất đạt được khi AI và bác sĩ phối hợp, không phải khi một bên thay thế bên còn lại.
Với bác sĩ kỳ cựu, kinh nghiệm tích lũy cho phép họ nhanh chóng phát hiện “AI nói sai”. Nhưng nếu bác sĩ trẻ ngay từ giai đoạn thực tập đã để AI viết bệnh án và đề xuất chẩn đoán, thì “kho dữ liệu” trong đầu họ sẽ mãi trống rỗng.
Nguy cơ càng lớn hơn khi AI phục vụ trực tiếp người dân. AI tạo sinh ngày nay có một đặc điểm rất nguy hiểm: nói sai nhưng cực kỳ tự tin. Nó có thể đưa ra lời khuyên y tế nghe rất thuyết phục, trích dẫn đầy đủ, thậm chí cả những tài liệu… không tồn tại.
Nếu ngay cả bác sĩ trẻ còn dễ bị đánh lừa, thì người dùng phổ thông – không có kiến thức y khoa – càng khó phân biệt đúng sai. Khi đó, AI chẳng khác gì một “chuyên gia giả” với vẻ ngoài hoàn hảo.
AI có hữu ích cho sức khỏe cộng đồng không? Có. Nhưng cần phân biệt rõ: duy trì sức khỏe và điều trị bệnh là hai việc khác nhau. AI rất phù hợp để hỗ trợ chế độ ăn, luyện tập, giải thích chỉ số xét nghiệm, hoặc giúp người bệnh biết khi nào nên đi khám. Nhưng việc điều trị luôn tiềm ẩn rủi ro và không thể giao trọn cho máy móc.
Cuối cùng, dù có AI hay không, mỗi người vẫn là người chịu trách nhiệm chính cho sức khỏe của mình. Nếu giao hoàn toàn quyền phán đoán cho AI, ta không hề “nhẹ gánh” hơn, mà chỉ đang từ bỏ quyền kiểm soát một cách nguy hiểm. (iFeng)
Ba năm sau, bức tranh đã bớt màu hồng. Ngày càng nhiều chuyên gia y tế công khai phản đối việc tích hợp sâu AI vào hệ thống bệnh viện, đặc biệt là để hỗ trợ trực tiếp chẩn đoán và ra quyết định lâm sàng.
Một trong những tiếng nói gây chú ý nhất đến từ Trương Văn Hồng, giám đốc Khoa Bệnh truyền nhiễm của Bệnh viện Hoa Sơn, Đại học Phúc Đán. Tại một diễn đàn gần đây, ông nêu ra mối lo cốt lõi: bác sĩ trẻ chưa đủ nền tảng và kinh nghiệm để đánh giá đúng – sai trong kết quả do AI đưa ra.
Điều quan trọng là Trương Văn Hồng không phản đối AI. Ông thừa nhận bản thân vẫn dùng AI để xử lý nhanh khối lượng lớn hồ sơ bệnh án. Nhưng khác biệt nằm ở chỗ: với hàng chục năm kinh nghiệm lâm sàng, ông có thể nhận ra vấn đề “chỉ trong nháy mắt”. Trong khi đó, bác sĩ trẻ nếu bỏ qua giai đoạn rèn luyện mà dựa thẳng vào AI, có thể cho ra kết luận đúng… nhưng lại không hiểu vì sao nó đúng, hoặc nguy hiểm hơn là không nhận ra khi nó sai.
Quan điểm này lập tức vấp phải phản ứng. Vương Tiểu Xuyên, nhà sáng lập Baichuan Intelligent, cho rằng sự phản đối AI của các bác sĩ xuất phát từ lợi ích nghề nghiệp. Theo ông, AI phục vụ bệnh nhân, còn bác sĩ thì bận rộn nghiên cứu, giảng dạy và thăng tiến. Lập luận này ngầm ám chỉ rằng bác sĩ đặt lợi ích cá nhân lên trên sinh mạng người bệnh.
Tuy nhiên, cách nhìn đó quá đơn giản. Trong hệ thống y tế, hiệu quả làm việc của bác sĩ và lợi ích của bệnh nhân vốn gắn chặt với nhau. Nếu AI thực sự giúp giảm chẩn đoán sai và nâng cao hiệu quả, bác sĩ không có lý do gì để phản đối. Ngược lại, việc một CEO công ty AI cổ vũ AI phục vụ trực tiếp bệnh nhân cũng khó tránh khỏi nghi ngờ về xung đột lợi ích.
Thực tế, AI y tế là một thị trường cực kỳ hấp dẫn. Không chỉ các công ty Trung Quốc, mà cả những “ông lớn” toàn cầu cũng đã nhập cuộc.
OpenAI vừa ra mắt ChatGPT Health, tích hợp dữ liệu từ Apple Health, hồ sơ y tế cá nhân và các ứng dụng theo dõi sức khỏe để đưa ra gợi ý. Trên toàn cầu, hơn 230 triệu người đã dùng ChatGPT cho mục đích tư vấn sức khỏe. Dù vậy, OpenAI vẫn nhấn mạnh: đây không phải công cụ thay thế bác sĩ, mà chủ yếu hỗ trợ duy trì sức khỏe hằng ngày.
Anthropic cũng mở rộng Claude trong lĩnh vực y tế. Với Claude for Healthcare, trọng tâm không phải thay bác sĩ, mà giúp nhân viên y tế trích xuất thông tin, tóm tắt bệnh sử, giải thích kết quả xét nghiệm, và giúp bệnh nhân chuẩn bị câu hỏi trước khi đi khám.
Trong số các công ty AI lớn, chỉ có Grok là đi xa hơn. Elon Musk nhiều lần tuyên bố rằng AI có thể đọc toàn bộ tài liệu y khoa của nhân loại trong vài giây, điều mà bác sĩ con người không thể làm. Ông thậm chí cho Grok phân tích kết quả X-quang và xét nghiệm máu của chính mình, và cho rằng AI đôi khi nhanh và chính xác hơn bác sĩ.
Chính điều này quay lại mối lo của Trương Văn Hồng: càng dựa dẫm vào AI, khả năng phán đoán của con người càng bị bào mòn.
Lịch sử y học từng chứng kiến điều tương tự. Khi hệ thống CAD (phát hiện hỗ trợ bằng máy tính) được đưa vào chẩn đoán hình ảnh, nhiều nghiên cứu cho thấy “thiên kiến tự động hóa” xuất hiện: nếu máy không đánh dấu tổn thương, bác sĩ – đặc biệt là người ít kinh nghiệm – dễ bỏ sót hơn. Các nghiên cứu sau này cũng cho kết luận nhất quán: kết quả tốt nhất đạt được khi AI và bác sĩ phối hợp, không phải khi một bên thay thế bên còn lại.
Với bác sĩ kỳ cựu, kinh nghiệm tích lũy cho phép họ nhanh chóng phát hiện “AI nói sai”. Nhưng nếu bác sĩ trẻ ngay từ giai đoạn thực tập đã để AI viết bệnh án và đề xuất chẩn đoán, thì “kho dữ liệu” trong đầu họ sẽ mãi trống rỗng.
Nguy cơ càng lớn hơn khi AI phục vụ trực tiếp người dân. AI tạo sinh ngày nay có một đặc điểm rất nguy hiểm: nói sai nhưng cực kỳ tự tin. Nó có thể đưa ra lời khuyên y tế nghe rất thuyết phục, trích dẫn đầy đủ, thậm chí cả những tài liệu… không tồn tại.
Nếu ngay cả bác sĩ trẻ còn dễ bị đánh lừa, thì người dùng phổ thông – không có kiến thức y khoa – càng khó phân biệt đúng sai. Khi đó, AI chẳng khác gì một “chuyên gia giả” với vẻ ngoài hoàn hảo.
AI có hữu ích cho sức khỏe cộng đồng không? Có. Nhưng cần phân biệt rõ: duy trì sức khỏe và điều trị bệnh là hai việc khác nhau. AI rất phù hợp để hỗ trợ chế độ ăn, luyện tập, giải thích chỉ số xét nghiệm, hoặc giúp người bệnh biết khi nào nên đi khám. Nhưng việc điều trị luôn tiềm ẩn rủi ro và không thể giao trọn cho máy móc.
Cuối cùng, dù có AI hay không, mỗi người vẫn là người chịu trách nhiệm chính cho sức khỏe của mình. Nếu giao hoàn toàn quyền phán đoán cho AI, ta không hề “nhẹ gánh” hơn, mà chỉ đang từ bỏ quyền kiểm soát một cách nguy hiểm. (iFeng)